Öz

Osmanlı toplumu, 18. yüzyıldan itibaren dünyada merkezî konuma yerleşen Avrupa ile artan şekilde etkileşime girerek çok yönlü bir sosyo-kültürel değişim süreci geçirmiştir. Başlangıçta sınırlı bir kesim üzerinde etkili olan Avrupai yaşam tarzı, 19. yüzyılda hızlanarak daha geniş bir toplumsal kesimi içine alacak şekilde genişlemiştir. Bu süreçte kılık-kıyafet, modanın en önemli bileşenlerinden biri haline gelerek dış görünüşün ve süslenmenin Avrupaî, dönemin yaygın söylemiyle alafranga tarza evirilmesinin simgesi olmuştur. Kılık-kıyafet ve süslenme modası, temelde kadınları hedef alsa da erkekler tarafından da takip edilmiştir. Ancak kültürel etkileşimin kolayca çizilemeyen sınırları, kılık-kıyafet ve süslenme konusunda da sıklıkla aşılmıştır. Bu tür durumlarda kamuoyu yaratmada işlevsel olan süreli yayınlar, alafranga görünme adına yapılan davranışlara dair eleştirileri hem mizah ve hiciv içerikli yazılar hem de karikatürler vasıtasıyla gündeme taşımıştır. Kadın ve moda, din ve ahlak bağlamıyla önem taşıyan yönü dolayısıyla literatürde sıklıkla incelenmiştir. Dönemin ifadesiyle “civilize” ya da “şık” gibi sıfatlarla nitelenen erkeğin alafranga görünme adına yönelimleriyle ilgili ise müstakil bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu noktadan hareketle planlanan çalışmada; bireysel tercihlerin yanı sıra kadının kamusal alanda daha fazla yer almaya başlamasıyla tetiklenen alafranga görünme eğilimleriyle birlikte ortaya çıkan aşırılıklara yönelik gösterilen refleksler konu edilmektedir. Çalışmada; 1860-1914 yılları arasında İstanbul’da yayımlanan süreli yayınlardan yararlanarak kelime sıklıklarını analiz etmek, öne çıkan temel eleştiri noktalarını belirlemek ve nitel araştırma yöntemini desteklemek için maxqda yazılımı kullanılmıştır. İncelenen örnek metinlerde ve karikatürlerde; kılık-kıyafet üzerinden medeniyet-barbarlık karşıtlığı, kimlik kaybı, taklitçilik, ekonomiye yönelik yıkıcı etkiler üzerinden eleştiriler gündeme getirildiği, bazen de sadece aşırılıkların yol açtığı komikliklerle alay edildiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı toplumu, İstanbul, alafrangalaşma, moda ve süslenme, tepkiler.

Abstract

From the 18th century onward, Ottoman society underwent a multifaceted socio-cultural transformation through increasing interaction with Europe, which had established itself as the central power in the world. The European lifestyle, initially influencing a small group, accelerated in the 19th century and expanded to encompass a broader social segment. In this process, clothes became one of the most important components of fashion, and appearance and adornment evolved into a European, or “alafranga” style, as commonly referred to during the period. Though primarily aimed at women, fashion trends were also adopted by men. However, the boundaries of cultural interaction, which were not easily defined, were often crossed in terms of clothing and adornment as well. In such cases, criticisms of behaviours carried out in the name of appearing alafranga were brought to the agenda through both humorous and satirical writings and caricatures. While women's fashion has been widely studied in religious and moral contexts, men's tendencies -framed by contemporary discourse as "civilized" or "stylish"- have received little attention. This study examines reactions to the excesses of Westernized appearance, shaped by personal choices and women's growing visibility in public life. It draws on periodicals published in Istanbul between 1860 and 1914, using MAXQDA software to analyze word frequencies, identify key critiques, and support a qualitative research methodology. The examined texts and cartoons raised criticisms centered on the opposition between civilization and barbarism, identity loss, imitation, and the detrimental economic impacts of clothing, while at times simply mocking the absurdity of excess.

Keywords: Ottoman society, Istanbul, Westernisation, fashion and adornment, social reactions.