Öz

Modern zamanların sanayileşen Avrupa’sı, pek çok bölge gibi Osmanlı Devleti’ni de 18. yüzyıldan itibaren tedricen hızlanacak, kimi zaman da kesintilere uğrayacak şekilde hem politik hem de sosyo-ekonomik açıdan etkilemiştir. Dönemin yaygın ifade biçimi olan “alafrangalaşma” kavramıyla karşılık bulan Avrupa merkezli çok yönlü değişim süreci, ev kavramının kendisini, evin mimarî yapısını, konut içi alanın tasarımını ve içerisinde kullanılan eşyayı da etkilemiştir. Bu çalışmada, ev içi mekânın ve dekorasyonun Avrupa merkezli dönüşümünde hem mağazaların hem de dönemin entelektüellerinin ve okur-yazar kitlesinin rolü, 1860-1914 yılları arasındaki İstanbul merkezli süreli yayınlarda yayımlanan çeşitli reklam/ilanlar, karikatürler, dönemin entelektüellerinin ve okur-yazar kitlesinin yazılarındaki eğilim ve yaklaşımların seyri üzerinden ele alınmıştır. Örnekleme dâhil edilen metinlerde yer alan veriler, Henri Lefebvre’in mekânların üretim şeklini dikkate alan teorisi, Gaston Bachelard’ın mekânın ontolojik yönünü vurguladığı çalışması ve Mircea Eliade’nin merkez simgeciliği kavramlarından yararlanılarak değerlendirilmiş ve metinlerdeki yaklaşım ve trendler söylem analizi ile ortaya konmuştur. Döneme ait tartışmaların ve ihtilâfların gösterge alanı olarak mekânın üretimi ve değişimi çözümlenmeye çalışılmıştır. Kaynak gruplarında yer alan ifadeler ve görseller, söylem çözümlemesi yoluyla incelenmiştir. Bu bağlamda basında ve edebi eserlerde insanın mekân algısına yönelik temel güdülerine hitap edildiği, ev ve içerisinde kullanılan eşya fikrinin önemli ölçüde değişime uğradığı, evin anlamının sadece barınak olma ve temel ihtiyaçları karşılama sınırlarının çok daha ötesine taşındığı ve daha geniş bir değerler alanına evrildiği ileri sürülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı, İstanbul, Ev, Dekorasyon, Alafrangalaşma, Mekân.

EUROPEANIZATION AND REPRODUCTION OF SPACE IN HOME INDOOR DECORATION IN OTTOMAN ISTANBUL (1860-1914)

Abstract

The industrializing Europe of modern times, like many other regions, affected the Ottoman Empire both in terms of state and social structure, from the 18th century onwards, in a way that would accelerate from time to time, and sometimes with interruptions. The European-centered change process, which corresponded to the concept of "alafrangalaşma/to become European", which was the common expression of the period, also affected the concept of the house itself, thearchitectural structure of the house and the furniture used in it. In this study, the role of both the stores, the intellectuals of the period and the literate mass in the Eurocentric transformation of interior space and decoration discussed over by the various advertisements, cartoons, and the writings of the intellectuals and literate masses of the period which published in Istanbul-based periodicals between 1860-1914. The data in the texts included in the sample were evaluated by using Henri Lefebvre's theory that takes into account the production of spaces, Gaston Bachelard's work emphasizing the ontological aspect of space, and Mircea Eliade's symbolism of the center concepts. Later, the discourses in the writings were determined. Through the emerging discourses, it has been shown that the house has become the place of disputations and conflicts of the period. Expressions and images in the resource groups were examined through discourse analysis. In this context, it is claimed that the basic instincts of humans towards their perception of space are addressed in the press and literary works. In addition to the idea of the house and the items used in it have changed significantly, the meaning of the house has moved far beyond the limits of just being a shelter and meeting basic needs and has evolved into a broader field of values.

Keywords: Ottoman Empire, Istanbul, Home, Decoration, Europeanization, Space.

• Bu makale, proje yürütücüsü İhsan Erdinçli ve bursiyer Burhan Can tarafından şurada yayımlanmıştır: Toplum ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 13, 2024, 74-109.